Όλα όσα πρέπει να γνωρίζεις για τα Μη ξυλώδη Δασικά Προϊόντα!

Όλα όσα πρέπει να γνωρίζεις για τα Μη ξυλώδη Δασικά Προϊόντα!

Σύμφωνα με τον ορισμό της Οργάνωσης Τροφίμων και Ενέργειας του ΟΗΕ ( FAO, 1999 ) τα Μη Ξυλώδη Δασικά Προϊόντα (σύντμηση στα αγγλικά NWFPs) είναι προϊόντα βιολογικής προέλευσης που δεν αφορούν στο ίδιο το ξύλο και τα οποία προέρχονται από δάση, άλλες δασικές εκτάσεις ή αγροδασικά συστήματα. Τυπικά παραδείγματα αποτελούν τα μανιτάρια, οι τρούφες, προϊόντα από το φλοιό δέντρων, όπως ο φελλός, καρποί όπως κάστανα και βελανίδια, φρούτα του δάσους, βότανα, αρωματικά φυτά, κτηνοτροφικά φυτά και άλλα προϊόντα που σχετίζονται με την κτηνοτροφία, το μέλι και τα θηράματα.

Τα μη ξυλώδη δασικά προϊόντα, όπως ο φελλός, τα μανιτάρια, το κουκουνάρι, τα βαλανίδια, οι ρητίνες, τα φαρμακευτικά φυτά και τα άγρια χόρτα, μεταξύ άλλων, παρέχουν σημαντικές εμπορικές δραστηριότητες στις δασικές περιοχές σε όλο τον κόσμο. Πολλά από τα ΜΞΔΠ συνεισφέρουν σημαντικά στην οικονομία σε τοπικό αλλά και εθνικό επίπεδο, λόγω της εμπορικής τους αξίας. Σε κάποιες περιοχές της λεκάνης της Μεσογείου, ορισμένα
ΜΞΔΠ όπως ο φελλός, τα μανιτάρια και το κουκουνάρι αποτελούν περισσότερο επικερδή  εκμετάλλευση από την ξυλεία. Έτσι, βασικό στόχο της διαχείρισης των δασών θα πρέπει να αποτελεί και η αξιοποίηση
των ΜΞΔΠ.

Υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ της συγκομιδή της ξυλείας και των μη ξυλωδών δασικών προϊόντων. Σε αντίθεση με την ξυλεία, η περίοδος συγκομιδής των ΜΞΔΠ είναι μικρή συνήθως και πολλά από τα προϊόντα χάνονται αφού τελειώσει αυτή η περίοδος. Ακόμη, σε πολλές περιπτώσεις η συγκομιδή τους γίνεται παράνομα και ανεξέλεγκτα, δημιουργώντας αρνητικές επιπτώσεις τόσο στους πληθυσμούς των ειδών
αυτών όσο και στο δασικό οικοσύστημα.

Ο ρόλος των ΜΞΔΠ στην οικονομία των αγροτικών περιοχών έχει ευρέως αναγνωριστεί κυρίως στις αναπτυσσόμενες χώρες. Παρόλα αυτά, τα επίσημα στοιχεία για τη συμβολή τους στην αγροτική οικονομία στην Ελλάδα είναι περιορισμένα . Ωστόσο, τα μη ξυλώδη δασικά προϊόντα στην Ελλάδα, μπορούν να αποτελέσουν
παράλληλη πηγή εισοδήματος, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου υπάρχει η σχετική παράδοση συλλογής τους. Η ερασιτεχνική συλλογή των ΜΞΔΠ είναι μια ευχάριστη δραστηριότητα η οποία συνηθίζεται από τους ανθρώπους της επαρχίας που επιθυμούν να εμπλουτίσουν την διατροφή τους. Στις αστικές περιοχές η πραγματοποίηση κάποιας δραστηριότητας σχετικής με τη συλλογή ΜΞΔΠ είναι δύσκολη, μπορεί όμως να πραγματοποιηθεί με την μορφή
εκπαίδευσης ή αναψυχής, και ταυτόχρονα να συμβάλει στη γνωριμία των ανθρώπων με το δάσος και κατ’ επέκταση με τα προϊόντα του.

H πιστοποίηση αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αγοράς και της εμπορίας των προϊόντων. Ειδικότερα για την περίπτωση των μη ξυλωδών δασικών προϊόντων οι πιστοποιήσεις που εφαρμόζονται είναι:

  • Πιστοποίηση καταγωγής (Προστατευόμενη Γεωγραφική ¨Ένδειξη, Προστασία Ονομασίας Προέλευσης, Εγγυημένο παραδοσιακό ιδιότυπο προϊόν)
  •  Βιολογική καλλιέργεια/ παραγωγή (IFOAM)
  •  Πιστοποίηση Fairtrade που αφορά στον έλεγχο της εφοδιαστικής αλυσίδας από το
    σημείο παραγωγής έως το σημείο πώλησης
  • Πιστοποίηση FSC και PEFC

Αρωματικά – φαρμακευτικά φυτά


Τον τελευταίο καιρό είναι εμφανής η εξάπλωση ενός καταναλωτή που έχει μεγαλύτερη επίγνωση του υγιούς τρόπου ζωής και είναι πιο κοντά στην παραδοσιακή γνώση. Αυτό οδήγησε σε αυξημένο ενδιαφέρον παγκοσμίως για τα αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά ως φυσικά φάρμακα, γεγονός που αντανακλάται στην αυξανόμενη ζήτηση αρωματικών και φαρμακευτικών προϊόντων στις ευρωπαϊκές αγορές.

Η σημερινή προοπτική απαιτεί καινοτόμο έρευνα και ανάπτυξη στα αρωματικά -φαρμακευτικά φυτά για να αυξήσει την παραγωγικότητα, την ποιότητα και τις δυνατότητες αξιοποίησης.

Άγρια μανιτάρια -τρούφες


Τα οφέλη που σχετίζονται με τη συλλογή άγριων μανιταριών, μιας αναπτυσσόμενης δραστηριότητας στα ευρωπαϊκά δάση, μπορεί να είναι πολλαπλά και να περιλαμβάνουν μια σειρά επιπέδων, εμπλεκόμενων και πρακτικών που κυμαίνονται από αναψυχικές (π.χ. περιστασιακοί συλλέκτες), εμπορικές (π.χ. έμποροι μανιταριών),καθώς και
δραστηριοτήτων που εντάσσονται στον τριτογενή τομέα (π.χ. μυκοτουρισμός, ψυχαγωγικές δραστηριότητες, εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες). Επιπλέον, η ζήτηση για τρούφα αυξάνει λόγω νέων καταναλωτικών προτύπων, δείχνοντας υψηλή δυναμική ανάπτυξης.

Άγριοι Καρποί και φρούτα του δάσους


Οι πιο εμβληματικοί και πολύτιμοι γκουρμέ καρποί της Μεσογείου είναι τα κουκουνάρια, αλλά από την Αρχαιότητα βρώσιμοι καρποί ή φρούτα κατείχαν σημαντικό ρόλο στον τομέα αυτό. Η συγκομιδή των κουκουναριών έχει ήδη μηχανοποιηθεί σημαντικά – μειώνοντας δαπάνες και εργατικούς κινδύνους- και αυτό, μαζί με καινοτόμες έρευνες
δασικής γενετικής βοηθούν στον εκσυγχρονισμό της αλυσίδας αξιών  για αυτά τα Μη Ξυλώδη Δασικά Προϊόντα.

Τα βήματα που θα πρέπει να γίνουν για την ανάπτυξη και καλύτερη αξιοποίηση τους
είναι:

  • Καταγραφή και χαρτογράφηση μη ξυλωδών δασικών προϊόντων σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.
  •  Διοργάνωση τεχνικών σεμιναρίων με σκοπό την ενημέρωση και την εκπαίδευση του κοινού/ ενδιαφερόμενων για την ορθή συγκομιδή κι επεξεργασία των μη ξυλωδών προϊόντων.
  •  Θεωρείται απαραίτητη η οργάνωση εφοδιαστικής αλυσίδας, με σκοπό την αειφορική αξιοποίηση των μη ξυλωδών προϊόντων και την κάλυψη των απαιτήσεων της αγοράς.
  •  Ίδρυση και λειτουργία φυτωρίου για την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού αρωματικών και φαρμακευτικού με σκοπό τη διατήρηση της σπάνιας χλωρίδας της περιοχής, αλλά και τη δημιουργία θέσεων εργασίας μέσω της αειφόρου ανάπτυξης των δασών.
  •  Είναι σημαντικό να ακούσουμε και να μελετήσουμε τους καταναλωτές και τις προσδοκίες τους σχετικά με τα αρωματικά-φαρμακευτικά φυτά, και να αναπτύξουμε στρατηγικές μάρκετινγκ που εστιάζονται σε ζητήματα όπως οι παραγωγικές διαδικασίες (ιχνηλασιμότητα, ανάπτυξη εξειδικευμένων προϊόντων), εξέλιξη των προσφερόμενων προϊόντων και διεθνοποίηση του τομέα.
  • Δημιουργία ενός δικτύου καινοτομίας (iNet), για να διευκολύνει τις επιχειρήσεις, να σχεδιάσει καινοτόμες λύσεις, να δημιουργήσει ιδέες, να υιοθετήσει την ανταλλαγή και διάδοση καλών πρακτικών και επιτυχημένων περιπτώσεων και να εντοπίσει κενά γνώσης.
  • Επιτάχυνση της ροής της πληροφορίας και πρόσληψη της γνώσης με στόχο την υποστήριξη της καινοτομίας για τα ΜΞΔΠ.

Για την ευρύτερη διάδοση της γνώσης και της πληροφορίας είναι απαραίτητη η διατήρηση στενής σύνδεσης και συνεργασίας με παράγοντες, δίκτυα και φορείς όπως η Ευρωπαϊκή Σύμπραξη Καινοτομίας (EIP), τα Συστήματα Καινοτομίας Γεωργικής Γνώσης (AKIS), υπηρεσίες συμβουλευτικής (και καινοτομίας) σε δασικά ζητήματα  ανά την Ευρώπη και τη Μεσόγειο, επαγγελματίες που σχετίζονται με την αγροτική καινοτομία, ιδιοκτήτες δασικών
εκτάσεων, και ΜΚΟ μεταξύ άλλων.

Γενικά η χώρα μας έχει μεγάλο πλούτο και παράδοση σε μη ξυλώδη δασικά προϊόντα, η καλύτερη αξιοποίηση των οποίων θα συνέβαλε θετικά στην ανάπτυξη των παραδασόβιων πληθυσμών. Η οικονομική σημασία τους είναι σημαντική όμως είναι υποτιμημένη. Τα δασικά οικοσυστήματα και μαζί τους τα μη ξυλώδη δασικά προϊόντα
αποτελούν έναν από τους πυλώνες ανάπτυξης της χώρας, ο οποίος συμβάλει στην απασχόληση και στη δημιουργία εισοδήματος, διαθέτοντας ένα δυναμικό ανάπτυξης που μάλλον δεν αξιοποιείται επαρκώς και με ορθολογικό τρόπο.

Συντάκτης: Δημήτρης Τσίμπλινας, MSc, Δασολόγος – Περιβαλλοντολόγος Α.Π.Θ.